Skip navigation

 

 

towerofsilence_phixr

 

Σε ένα από τα αρχαιότερα ιερά βιβλία της ανθρωπότητας, την περσική Avesta (η “βίβλος”, θα μπορούσε να πει κάποιος, του Ζωροαστρισμού),  η έννοια της “διάνοιας” (khratu) διακρίνεται ως δύο ειδών:  η πρώτη έχει να κάνει με την πρωταρχική γνώση της σοφίας (âsnô khratu) και συνδέεται ασφαλώς με την κατανόηση των βαθυτέρων πραγμάτων και μυστηρίων της ζωής, και η δεύτερη, που λέγεται “gaoshô srûtô khratu”, τουτέστιν “η γνώση που άκουσε το αυτί”.

Είναι σαφής εδώ η διάκριση ανάμεσα σε μια “βαθύτερη” γνώση που μπορεί να εμπίπτει στο αντιληπτικό πεδίο του  ανθρώπου, και σε μιαν “εξωτερική” γνώση που ενέχει, ως επί το πλείστον, τον ρόλο της συναρμογής των διαφόρων και ποικίλων εμπειρικών φαινομένων, αλλά και των πληροφοριών που αυτά παρέχουν, σε ένα όσον το δυνατόν πιο λειτουργικό corpus εκτιμήσεων και συμπερασμάτων.

 

aramaicsatrapegypt

 

Φυσικά, θα μπορούσε κάποιος να ταυτίσει την âsnô khratu με την “μυστική γνώση”, όπως για παράδειγμα, θα μπορούσε να την επικαλεστεί ένας μυστικιστής μιας κατοπινότερης εποχής, όμως στον βαθμό που ομιλούμε για μιαν εποχή και αντίληψη, στην οποία η “θρησκεία”, ο στοχασμός και η πρόσληψη της εμπειρικής πραγματικότητας ομονοούν μεταξύ τους σε τέτοιον βαθμό ώστε να μην υπάρχει (ακόμα) χρεία πολλαπλών μεμερισμένων οπτικών πάνω στο αντικείμενο της γνώσης, τότε, πιστεύω, πως μια τέτοια ταύτιση χωρίς να είναι πλήρως λανθασμένη, εν τούτοις παραμένει μάλλον παρακινδυνευμένη. Ο μυστικισμός, ως ιδιότροπο και αυτοτελές είδος γνωστικής μέθεξης (αν θα μπορούσα να το πω έτσι) εμφανίζεται πολύ αργότερα και εν μέρει ως αντίδραση στην ξηρότητα κάθε υλισμού και εμπειριολογικής αιτιοκρατίας, θεωρώντας, σίγουρα όχι αβάσιμα, πως αυτά τα τελευταία δεν δύνανται να χωρέσουν από μόνα τους την αντιληπτική δυνατότητα του ανθρώπου, και κυρίως, δεν θα μπορούσαν να υποσχεθούν ή πραγματώσουν ένα αυτοτελές γνωστικό σύνολο, το οποίο θα επαρκούσε από μόνο του για μια πλήρη κατανόηση του κόσμου και του ανθρώπου.

Όπως και να έχει όμως,  για την εποχή της περσικής Avesta, τέτοιοι διαχωρισμοί είναι άγνωστοι και αδιανόητοι, δεν υπάρχει “υλισμός” από εδώ και “μυστικισμός” από εκεί. Το Πνεύμα, σίγουρα,  εμφανίζεται πολύ πιο ενοποιημένο ως μια συντονία θρησκείας, φιλοσοφίας, εμπειριολογίας και τέχνης.

 

firetemple3s

 

Θα μπορούσε ακόμα να θυμηθεί, με την ευκαιρία της ανάκλησης στην επιφάνεια του όρου “γνώση που άκουσε το αυτί”,  τον διαχωρισμό ανάμεσα “άνωθεν” και “θύραθεν” σοφία στον Χριστιανισμό. Φυσικά, σε αυτήν την περίπτωση οι ομοιότητες είναι περισσότερες, στο βαθμό που ομιλούμε για δυο μονοθεϊστικές θρησκείες, με τον Ζωροαστρισμό, ασφαλώς, να υφίσταται ως η πρώτη και παλαιότερη μονοθεϊστική θρησκεία στην ανθρωπότητα (κάτι, ειρήσθω εν παρόδω, που κάποτε λησμονείται: συνήθως υπό  τον όρο “μονοθεϊστικές θρησκείες” εννοούνται ή δηλώνονται στον καθημερινό λόγο ο Ιουδαϊσμός, ο Χριστιανισμός και το Ισλάμ, σπάνια όμως ΚΑΙ η θρησκεία των αρχαίων Περσών!).

Η πρόθεσή  μου σε αυτό το κείμενο όμως, δεν είναι “θρησκειολογική”, αλλά ποιητικο-φιλοσοφική. Εννοώ, πως εκείνο που θα με ενδιέφερε εν προκειμένω, είναι η ορισματική διελεύκανση της ποίησης ως “γνώση” αλλά και του είδους στο οποίο ανήκει αυτή η γνώση, χρησιμοποιώντας ασφαλώς -και σε μιαν ορισμένη αναλογία- τον αρχαίο περσικό διαχωρισμό  της Zend-Avesta.

 

descartes_r_6b260056a381_persportrait_0_b8

 

Ας θυμηθούμε για λίγο ένα από τα βιβλία-κλειδιά στην ιστορία της φιλοσοφίας των “νέων καιρών” της ανθρωπότητας, το οποίο προέκυψε εν μέρει ως αντίδραση στον σχολαστικιστικό αριστοτελισμό του μεσαίωνα, όμως πρωτίστως συνοδοιπορούσε θαυμαστά με την ανάγκη μιας εποχής να καθαρίσει το δάπεδο όπου θα “στεκόταν”, από την “σκόνη” μιας ιστορικής εμπειρίας που είχε φτάσει πλέον στα όριά της.

Ο “Λόγος περί της Μεθόδου” του Descartes είναι ένα αριστούργημα φιλοσοφικής πρόζας, και αυτό οφείλεται κυρίως σε ένα μορφικό εύρημα του Γάλλου φιλοσόφου. Στην ουσία της προσπάθειάς του, ο ίδιος προσποιήθηκε εν είδει λογοτεχνικού τεχνάσματος ότι  τα πάντα του ήταν άγνωστα, αμφισβητώντας τα ως πηγή εξωτερικής γνώσης.  Δεν του έμενε συνεπώς τίποτε άλλο από το να “παρατηρήσει” μόνον τον εαυτό του (την σκέψη του) για να προβεί σε συμπεράσματα τέτοια που από μόνα τους στάθηκαν ικανά να αλλάξουν την πορεία της φιλοσοφίας στους αιώνες που ακολούθησαν.

 

old_light_microscope

 

Σίγουρα με αυτόν τον τρόπο η φιλοσοφία προκύπτει πρωτίστως ως γνώση από μόνη της, και, ακόμα περισσότερο, στον βαθμό που η ποίηση είναι “γνώση”, τότε ανήκει στο πρώτο είδος, τουτέστιν την âsnô khratu, την “βαθύτερη” γνώση.

Από αυτή την άποψη, και αν εξαιρέσει κανείς την εκ των υστέρων ΧΡΗΣΗ του ποιητικού φαινομένου για την ανάπτυξη ή εμπλουτισμό διαφόρων επιστημών (φιλολογία, γλωσσολογία, ιστορία ως ένα ποσοστό, αλλά και άλλες συναφείς επιστήμες) η πρωταρχική, αυθεντική γνώση που μπορεί ΝΑ ΕΝΕΧΕΙ η ποίηση, δεν προκύπτει “έξωθεν” (χωρίς αυτό να σημαίνει πως ανά περιστάσεις δεν μετέχει στην όλη διαδικασία του ποιητικού στοχασμού η “έξωθεν” γνώση), αλλά απευθείας από μια σχεδόν έμφυτη ποιητική ικανότητα εκφοράς βαθυτέρων πραγμάτων που έχουν να κάνουν με την ζωή και την σκέψη.

Τι είναι αυτό που κάνει έναν άνθρωπο χαρισματικό στο να εκφέρει-διατυπώνει καταλλήλως σκέψεις με ουσία, ιδιαζόντως δραστικές από εννοιολογική άποψη (μια ιδιότητα που τουλάχιστον οι πιο σημαντικοί ποιητές στην ανθρωπότητα είχαν υπερανεπτυγμένη), τι είναι δηλαδή αυτό το “ταλέντο της σκέψης” (αν μπορεί να το πει κανείς έτσι) που μπορεί να διαφοροποιείται τόσο πολύ ανάμεσα στους ανθρώπους, δεν έχει νόημα να το αναρωτηθεί κάποιος εξονυχιστικά, στον βαθμό που δεν έχει νόημα ακόμα να αναλογίζεται το γεγονός ότι ένας συγκεκριμένος άνθρωπος κερδίζει σε μια κλήρωση λαχείου. Ό,τι ονομάζουμε “τύχη”εξ άλλου, είναι κάτι περισσότερον σκοτεινό απ’ όσον φαίνεται.

 

shipyard-1935-001-prow

 

Σημασία έχει όμως το εξής. Η ποίηση  (και ως ένα ποσοστό και η φιλοσοφία) ανήκουν στην “εσωτερική” γνώση. Από τα “χρυσωρυχεία” του εαυτού του αντλεί πρωτίστως ο ποιητής (αλλά και σε σημαντικό βαθμό και ο φιλόσοφος) ό,τι πιο καίριο ως γνώση και ό,τι πιθανώς πιο χρήσιμο για τους αναγνώστες, και ανεξάρτητα από την στάθμη της μόρφωσής του. 

Όμως αυτό δεν θα σήμαινε σε καμμιά περίπτωση πως ένας συνειδητός ποιητής θα μπορούσε να υποτιμήσει την “έξωθεν” γνώση. Σφάλμα στο οποίο υποπίπτουν συχνά, λιγότερο ικανοί ή αδιάφοροι ποιητές, καταλήγοντας σε έναν “δυισμό” γνωσιολογικής φαινομενολογίας τρομαχτικά άκαρπο και σχιζοειδή. Όπως συμβαίνει σε παρόμοιες περιπτώσεις εξιδανικεύεται ή λατρεύεται κάτι (άνωθεν ή ποιητική γνώση), όταν πολύ απλά αυτό δεν υπάρχει σε όσους το εξιδανικεύουν ή λατρεύουν. 

 

mercedes-benz-brings-30-historic-racing-cars-at-techno-classica_27

 

Έχει νόημα, όμως, ακόμα και ο πιο προικισμένος με αυτό που θα μπορούσε να αποκαλέσει κάποιος “ταλέντο της σκέψης” ή ο πιο εκφραστικός ποιητής να πλατύνει συνεχώς τους ορίζοντές του και να διαβάζει όσον μπορεί περισσότερον και χωρίς να έχει σημασία το γεγονός ότι αυτό ουδόλως προσθέτει από άποψη βαθύνοιας στο ταλέντο του, αλλά από μορφική-μορφοτροπική-ερεισματική άποψη σίγουρα.

Επειδή μπορεί ο Παύλος να χαρακτηρίζει την έξωθεν σοφία “μωρίαν παρά τω Θεώ”, όμως στον βαθμό που κάποιος είναι άνθρωπος και όχι θεός, θα ήταν ίσως περισσότερη μωρία αν απέρριπτε εξ αρχής την “εξωτερική”, τουτέστιν την με εμπειρικό-εμπειριολογικό τρόπο αποκτηθείσα, γνώση!

 

e59b372f0f410076725a9855b63546ec

 

Η σχιζοφρένεια της αδυναμίας κατανοήσεως του τι προσφέρει κάθε γνώση ξεχωριστά και για ποιο λόγο  υπάρχει αυτή, πολλές φορές οδηγεί σε χάος δημαγωγισμού και ακατανοησίας. Δείτε για παράδειγμα, στην χώρα μας το πώς χρησιμοποιείται ο όρος “μορφωμένοι”.  

Για να το πω κάπως χυδαία, δεν υπάρχει για αρκετούς κάτι που να “γλύφουν” και εν ταυτώ να χλευάζουν περισσότερον! Πράγμα, που έτσι κι αλλιώς (σχιζοειδής τάση θαυμαστικής αποστροφής!) γενικεύεται ως ψυχοπαθολογικό γνώρισμα-σύμπτωμα στη χώρα μας και σε πολλές άλλες προφάνειες της χαρακτηριολογίας. Όμως δεν είναι αυτό το θέμα μας τώρα εδώ.

Σημασία έχει το εξής και μακριά από λαϊκιστικές παθογένειες. Το “χάρισμα της σκέψης” πάντοτε το είχαν λίγοι. Και πολύ λίγοι θα παρέμεναν ίδιοι (στην ουσία) ανεξάρτητα από τις εξωτερικές πηγές τους και την συστηματικότερη ή όχι ανατροφοδοσία των γνωστικών πληροφοριών τους.

Όμως αυτό δεν θα δικαιολογούσε σε καμμιά περίπτωση την αμάθεια, και την αμορφωσιά που τείνουν να πάρουν διαστάσεις επιδημίας στους σημερινούς φεϊσμπουκικούς καιρούς (φεϊσμπουκικούς μόνον για την Ελλάδα, οι περισσότερες χώρες στάθηκαν ικανές να αποφύγουν αυτή την παγίδα) και ειδικότερα, στους τομείς της ποίησης και της κριτικής σκέψης. Και ας μην υπεισέλθουμε εδώ σε ειδικότερες παθολογικές περιπτώσεις ανθρώπων που μπορεί να “φυλλομετρούν” αλλ’ όχι γι’ αυτό να διαβάζουν.  Αν δεν μπορεί να κατανοήσει κάποιος το τι διαβάζει, και βγαίνει μετά και λέει του κόσμου τις ανοησίες, καλύτερον θα ήταν να μην διάβαζε καθόλου.

 

 

Ο (καλός) ποιητής είναι μια γνώση από μόνος του, απ’ όπου και αν τον πιάσεις. Ό,τι πει, τις περισσότερες φορές θα “πέσει μέσα” ή θα πει τουλάχιστον κάτι ενδιαφέρον χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια. Λες και είναι φυσική αυτή η λειτουργία σε αυτόν, σχεδόν ως η αναπνοή του.

Ο ατάλαντος όμως, ή ο αμόρφωτος (είτε εκείνος που “ιδεολογικοποιεί” την αμορφωσιά είτε εκείνος που “διαβάζει” χωρίς  να κατανοεί μία!), κυριολεκτικά θα πέσει …μέσα στην τρύπα του χάσματος ανάμεσα στη αγανάκτηση για ό,τι δεν κατέχει (ταλέντο) και το μίσος για ό,τι του φαίνεται αγγαρεία (έξω γνώση).

Ένα χάσμα, ομολογουμένως, που δεν οφείλεται μόνον στην ανθρώπινη αδυναμία, αλλά πολλές φορές, και συμπαραλλήλως-πρωταιτίως στην αδυναμία αλλά και το αίτημα μιας εποχής.

Γιατί,  μπορείς να κάνεις όλους τους ανθρώπους “ίσους” με δύο τρόπους τελικώς: είτε …κόβοντας ολονών τα κεφάλια (λαϊκισμός) είτε, πολύ απλά μορφώνοντας αυτά τα κεφάλια και όπου φτάσει ο καθένας (καλώς εννοούμενη μελλοντολογική προοπτική). Στην τελευταία περίπτωση, μιλάμε όμως για το πραγματικό ζητούμενο:

την ισαξιοπρέπεια στην ανισομέρεια, ανισοφάνεια και ανισοπραξία της ανθρωπότητας.

Στόχος επίπονος, κάποτε ουδόλως αντιληπτός, και όμως, εκεί θα βρίσκεται πάντα το κλειδί που ταιριάζει ακριβώς στη κλειδαριά της ανθρώπινης ψυχής και των παθών της.

 

 

 

 

Advertisements