Skip navigation

 

 

Το Καλό και το Κακό, συνήθως ή  κατά μείζονα λόγο, δεν διαφέρουν μεταξύ τους ως προς τον σκοπό, αλλά ως προς την Μέθοδο. Και αυτό δεν είναι πάντοτε, ή και καθόλου, αντιληπτό.

Εν κατακλείδι, -και αν το δούμε σε βάθος πρακτικής απόληξης  μιας έννοιας- ο σκοπός δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια νέα, ή προσωρινώς απόμερη στον χρόνο, μέθοδος που ζητάει να βγει στο φως ή να επικρατήσει γενικώτερα. Και από την μέθοδο και τα μέσα που συναρμόζονται προς όφελος ενός σκοπού,  κατανοεί κάποιος και το ποιος αληθώς είναι ο σκοπός, γιατί ο ίδιος δεν είναι παρά η  μέθοδός του, δεν υπάρχει στην ουσία καμμία διαφορά.

Απ’ αυτήν την άποψη, ο σκοπός και τα μέσα δεν διαχωρίζονται μεταξύ τους. Δεν υπάρχει καλός σκοπός με ό,τι να’ ναι, κακά ή εγκληματικά μέσα. Σε αυτή την περίπτωση, ο σκοπός είναι εγκληματικός, επειδή ο ίδιος ΕΙΝΑΙ η εγκληματική μέθοδός του, όσον και αν αυτό δεν συνειδητοποιείται πάντοτε!

Μια τέτοια διαπίστωση, όπως (όχι πάντα) εύκολα μπορεί να καταλάβει κάποιος, έχει περαιτέρω προεκτάσεις και “εφαρμογές”. Για παράδειγμα, ο μύθος της “καλής καρδιάς” που ευημερεί ιδιαίτερα στην χώρα μας, ως ένα αντισταθμιστικό ξόρκι  κατά  της ατελούς ρασιοναλιστικοποίησής της (εκείνης της ΑΝΑΓΚΑΙΑΣ όσον έχει να κάνει με τα λελογισμένα “χωράφιά” της, γιατί υπάρχουν πράγματα στην ζωή στα οποία η Ratio είναι ζητούμενη, όπως για παράδειγμα η διοίκηση μιας πολιτείας, και άλλα, στα οποία η Ratio έχει εκ των πραγμάτων,  και σε άμεσο επίπεδο, ελάχιστο λόγο, όπως ο έρωτας),  αυτός ο μύθος λοιπόν είναι ανυπόστατος.

Δεν υπάρχει “καλή καρδιά” γενικώς και έξω από αποτελεσματική Ratio!

Ο άνθρωπος δεν είναι ανακλαστικό φυτό συναισθήματος. Είναι η Ratio που βαθύνει αποτελεσματικά τον ψυχικό και συναισθηματικό του κόσμο και ανατροποποιεί τον ίδιο κάθε φορά προς μια σημαντικότερη εκφορά ισχύος ύπαρξης.

 

e5a3582062130de575fc1abd74ef82c6

 

Ένας τέτοιος προβληματισμός περί “σκοπού” και “μέσων”, αναμφίβολα, δεν μπορεί παρά να οφείλεται στις “μερικές” προσλήψεις της Αληθείας, στις οποίες ως θνητοί άνθρωποι είμαστε αναγκασμένοι αλλά και αναπόφευκτα εθισμένοι.

Αν η αλήθεια, όπως έλεγε ο Milton στα “Areopagitica” του, μας παρουσιάζεται σαν το διαμελισμένο από τον Τυφώνα σώμα του Οσίριδος, τότε οι άνθρωποι είναι αναγκασμένοι, όπως η αιγυπτιακή θεά Ίσις, να ανασυλλέγουν και συναρμόζουν ένα-ένα τα κομμάτια του αδελφού και εραστή της Ίσιδος.

Αυτό το “κομμάτιασμα” ακριβώς, και σε αρχετυπικό επίπεδο, προκαλεί  και τον φαινομενικό διαχωρισμό ανάμεσα σε σκοπό και μέσα. Φαινομενικός, γιατί στην ουσία δεν υφίσταται τέτοιος διαχωρισμός. Τα κακά μέσα θα φανερώσουν αργά ή γρήγορα έναν κακό σκοπό.

 

laurier_avenue_ottawa_1920s

 

Ο Νετσάγιεφ, για παράδειγμα, πίστευε πως αν μετήρχετο κάθε βρωμιά, συκοφαντία, πλαστογραφία, ψέμμα, σφετερισμό και άλλα εγκλήματα, θα επέφερε κάποια στιγμή την ιδανική κοινωνία στην ανθρωπότητα.

Σκότωσε τελικώς στον βρόντο έναν …ανθρωπάκο που τον υποψιάστηκε ως προδότη της “ευγενούς” υπόθεσής του. Από αυτόν ….απάλλαξε την ανθρωπότητα. Μια τραγικότητα δηλαδή, που μονάχα μια ιστορική φάρσα τέτοιου χαοτικού διαμετρήματος θα μπορούσε να προσφέρει.

Εκ του αποτελέσματος όμως πάντα η πρόθεση, και εκ της μεθόδου ο σκοπός και σε αυτή την περίπτωση. Ενδεχομένως, όσον ο Νετσάγιεφ ΠΙΣΤΕΥΕ ειλικρινώς ότι ήθελε να “απελευθερώσει” την ανθρωπότητα, δεν υποψιαζόταν το πόσον οι συνειδητές θελήσεις ή αποφάσεις πολλές φορές δεν είναι τίποτε περισσότερον από καθαρή αυτοεξαπάτηση. Το ασυνείδητο του ανθρώπου μπορεί να προκύψει ως κάτι παραδείσιο (όπως στην περίπτωση ενός καλού ποιητή), αλλά καθίσταται άκρως επικίνδυνο για την περίπτωση ενός επίδοξου κοινωνικού αναμορφωτή.

 

a3709224de5910d136ee6571817b1d9c

 

Το χάσμα που παρεμβάλλεται ανάμεσα σε σκοπό και μέσα, μπορεί να το διαγνώσει πρωτίστως κάποιος σε  μιαν από τις πλέον “σκοτεινές” πλευρές της θρησκευτικής ζωής των πρωτογονικών και βαρβαρικών φυλών:  τουτέστιν, την ανθρωποθυσία με ζητούμενον τον εξευμενισμό κάποιου θεού ή με αίτημα την θεϊκή βοήθεια ως προς την επιβίωση και ευημερία της φυλής.  Ποιος δεν φρικιά στην σκέψη των τελετουργιών ανθρωποθυσίας που επιτελούσαν οι Ίνκας και οι Αζτέκοι; Λαοί των οποίων οι πολιτισμοί, κατά τα άλλα, δεν θα μπορούσε να πει κάποιος πως στερούνταν σημαντικοτάτου πνευματικού περιεχομένου.

Στην Ινδία μέχρι πριν από δύο αιώνες, εξ όσων γνωρίζω, μια βαρβαρική φυλή, οι Khonds (στην Orissa) , τελούσε ανθρωποθυσίες με … “συμβόλαιο” (θα μπορούσε να το πει κανείς και έτσι).

Τι έκαναν ακριβώς οι Khonds;

Προόριζαν κάποια άτομα (που τα είχαν αγοράσει σε μικρή ηλικία από τους γονείς τους) ως τα θύματα μιας τελετουργικής θυσίας που θα επισυνέβαινε σε ΚΑΠΟΙΑ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΗ ΣΤΙΓΜΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΤΟΥΣ. Μια ανθρωποθυσία που σκοπό είχε φυσικά την παράκληση για την καρποφορία της γης. Έως τότε, οι “meriah” (όπως καλούνταν οι “ταγμένοι” προς αυτήν την θυσίαν), ζούσαν με όλες τις υλικές ανέσεις που  φρόντιζαν να τους εξασφαλίσουν οι Khonds. Οι meriah, για να το πούμε έτσι, όσον θα ζούσαν, θα ζούσαν ως από τα πλέον πλούσια και ευυπόληπτα άτομα  της βαρβαρικής “κοινωνίας” των Khonds.  Και κάποια στιγμή, βέβαια, οδηγούνταν στον βωμό της θυσίας τους.

 

 

Ο σκοπός σε αυτές τις περιπτώσεις (το γενικό “καλό”) δεν μπορεί παρά να προέρχεται από τη θυσία του ατομικού “καλού” (στην περίπτωση των Khonds, καίτοι τα θύματα ελάμβαναν ως “προ-αποζημίωση” μια καλή ζωή, εν τούτοις αυτό γινόταν για να την στερηθούν κάποια -ορισμένη στον χρόνο- στιγμή ολότελα!).

Διεκτείνοντας, τηρουμένων των αναλογιών, την “λογική” των Khonds,  εγώ προσωπικά θα υπερτόνιζα πως δεν υπάρχει ιδεολογία, θρησκεία και συλλογικός σκοπός που να μην στηρίζεται, λιγότερο ή περισσότερο, στην έννοια της “θυσίας” (έστω και χωρίς τον βαρβαρικώς παράδοξο τρόπο των Khonds, στην ουσία όμως δεν διαφέρει σε τίποτα!) . Σε αυτή την περίπτωση το άτομο είναι κατώτερο από τον σκοπό και πολλές φορές θεωρείται απόλυτα λογική αλλά  και ηθικώς ζητούμενη η “προσωπική” θυσία του.

Μια λογική και ηθική που κάποτε ανετράπη με τρόπο σχεδόν ανεπανάληπτο, όταν ο Υιός του Ανθρώπου είπε εκείνο το φοβερό “ἔλεον θέλω καὶ οὐ θυσίαν”.  Όμως αυτό είναι εν πολλοίς (και) ένα άλλο ζήτημα.

 

 

Φυσικά, δεν είναι εύκολη η ανεύρεση μιας  ευτυχούς “συμβίωσης” ανάμεσα σε σκοπό και μέσα, στον βαθμό μάλιστα που η συνήθης λαϊκή πρόληψη θεωρεί ως αντίθετο του “ο σκοπός αγιάζει τα μέσα” εκείνο το μάλλον χλευαστικό: “με τον σταυρό στο χέρι”.

Και δεν είναι εύκολος ένας τέτοιος εντοπισμός (όχι όμως και ακατόρθωτος), εφ’ όσον  ένας σκοπός, ως ανθρωπίνου φύσεως και εξ ανάγκης με όλους τους περιορισμούς που αυτή συνεπάγεται, δεν είναι απαλλαγμένος από ελαττώματα.

Η δεύτερη φάλτσα λαϊκή πρόληψη, το δεύτερο μεγάλο “είτε-είτε” σε αυτά τα πράγματα είναι το εξής:

είτε ιδιοτελής είτε “άγιος”.

Βλακείες, φυσικά. Πέραν του ψυχολογικώς ανυποστάτου που ενέχουν, τέτοιες οπτικές οδηγούν με μαθηματική ακρίβεια στην τερατώδη υποκρισία και τον λαϊκισμό (εκτός των άλλων, το κατ’ εξοχήν έγκλημα που κατέστρεψε την χώρα μας).

 

 

Το θέμα, λοιπόν, δεν είναι ένα δίλημμα, δεν είναι δηλαδή το “ιδιοτελής ή άγιος-φίλος του λαού” (αφήστε που σε καιρούς καλπαζούσης παρακμής είναι αδύνατον να είσαι έντιμος ως στοχαστής, αν δεν είσαι κατά ένα, μεγαλύτερο ή μικρότερο, μέρος “εχθρός του λαού”),

αλλά μονάχα το εξής ζητούμενο, και κατά την γνώμη μου πάντα:

εκείνος που αποπειράται να ζήσει την ζωή και την σκέψη του, χωρίς να “χρεώνει” ΑΛΛΟΥΣ ως προς αυτό.

Ο άνθρωπος, όσον πιο ακατέργαστος και πρωτόγονος είναι τόσον ζητά να “ετεροκαθοριστεί” εξ αντιθέτου και να φορτώσει σε άλλους τα “αδιέξοδά” του.

Το “ζήσε και άσε τους άλλους να ζήσουν”, λοιπόν,  είναι μια μεγάλη κουβέντα!

Και δεν αφορά ούτε τον ιδιοτελή, ούτε τον “άγιο”, ούτε τον απατεώνα και τον λαϊκιστή, ούτε τον άνθρωπο με τα (πολλές φορές δήθεν) κοινωνικο-πολιτικά οράματα που συχνά δεν κρύβουν παρά μια επιθυμία μικρόψυχης εκδίκησης κατά μεγάλων τμημάτων ανθρώπων (τα οποία,  εξ άλλου, και σύμφωνα με την ναζιστική λογική της “συλλογικής ευθύνης” εκλαμβάνονται ως “υπεύθυνα” για κάποια ατυχή προσωπική μοίρα ή περίσταση),

δεν αφορά, συνεπώς, κανέναν από αυτούς,

παρά μονάχα εκείνους που αποφασίζουν να αναμετρηθούνε με αυτό που λέγεται “μοίρα” μόνοι τους, και χωρίς να ενοχλούν άσχετους με αυτό το θέμα ανθρώπους.

 

americana_1920_libraries_-_bibliotheque_sainte_genevieve_in_paris

 

Ως προς ένα βαθμό, κάτι τέτοιο μας διδάσκει η ασύγκριτης πνευματικότητας και ομορφιάς Μυθολογία των Ελλήνων. Σκεφθείτε μόνον τον Ηρακλή και τα “μέσα” του. Σε καμμία περίπτωση δεν ήταν κατώτερα από τον ίδιον και τον σκοπό του.  Αν ήταν, δεν θα είχε μπορέσει να πραγματοποιήσει τους άθλους του, και αυτό ο ίδιος το εγνώριζε καλά.

Και ως προς άλλον βαθμό, μας το διδάσκει μια άγνωστη Αξιοπρέπεια από το Μέλλον, εκ της οποίας κάποτε μπορούμε να έχουμε τα ασφαλή προμηνύματά της:  όταν καταργούμε κάθε θανατηφόρο “είτε-είτε”, κυρίως εκεί που παίζονται όλα για τον άνθρωπο,

στον νου του, δηλαδή, και όχι άλλο.

 

 

Advertisements