Skip navigation

Josef Sudek-untitled-egg on plate-1930

 

Απλό, απλοϊκό και απλοποιημένο συνιστούν διαφορετικές μεταξύ τους έννοιες. Δεν ταυτίζονται παρά τους κοινούς τόπους .

Το “απλό” είναι από μόνο του κάτι πλήρες και σε εννοιολογικό βεληνεκές που δύναται να φτάνει την αλήθεια που προτάσσουν τα  universalia (π.χ. ο άνθρωπος έχει ένα κεφάλι ως άνω άκρο του σώματός του)  αλλά από την άλλη με συνήθως εξαιρετικά περιορισμένο βεληνεκές στην αντιμετώπιση των πολυπλοκοτήτων ή και παραδοξοτήτων της ζωής. Το “απλό” είναι μέχρι μιας ορισμένης αντιμετώπισης των πραγμάτων, όχι για περισσότερο, και ας μυθοποιείται ενίοτε χάριν οκνηρίας ή χάριν νοσταλγίας της παιδικής ηλικίας.

Με την πιο αυστηρή φιλοσοφική έννοια που μας πάει κατευθείαν στην υποτιθεμένη-εικαζομένη απλότητα των “Μονάδων” του Leibniz και τον προβληματισμό του Descartes γύρω από το εκτατό (αλλά και πιο πίσω στον χρόνο), το απλό είναι εκείνο που δεν συντίθεται από μέρη.

Αυτό το φιλοσοφικά “απλό” όμως, είναι στην ουσία ό,τι πιο πολύπλοκο μπορεί να φανταστεί κανείς και δεν έχει κατ’ ανάγκην, ή και καθόλου σχέση, με το απλό όπως νοείται στην καθημερινή ομιλία και σκέψη και το οποίο κάλλιστα μπορεί να οριστεί ως εξής, αν θα έπρεπε να του αποδώσουμε έναν κατά προσέγγιση ορισμό:

είναι ο,τιδήποτε δεν εμφανίζεται ως ιδιαίτερα πολύπλοκο ή με αυξημένο βαθμό πολυπλοκότητας στον προσλαμβάνοντα. Το “απλό” λοιπόν στην καθημερινή χρήση ορίζεται μάλλον αρνητικά: είναι μονάχα το σχετικώς απλό, το συγκριτικά λιγότερο ή ελάχιστα πολύπλοκο και δεν έχει σχέση με το απόλυτο “απλό” διαφόρων φιλοσόφων.

Στο παρόν κείμενο διερευνάται το απλό έτσι όπως το συλλαμβάνει ή εικάζει ή μέση ανθρώπινη συνείδηση. Και από αυτή την άποψη, διαπιστώνεται ακόμα το πολύ “σχετικό” του ως προς το “πολύπλοκο”.

Για παράδειγμα η απλή, καθολική αλήθεια που λέει ότι “οι κορυφές των ψηλών βουνών είναι πάντα χιονισμένες” δεν έχει να προσφέρει τίποτε το σημαντικό σε έναν ορειβάτη που κατέχει αυτή την αλήθεια σχεδόν αυτονοήτως. Γι’ αυτόν, η πλήρης γνώση της ορειβατικής και αναρριχητικής τεχνικής, οι κατά τόπους υψομετρικές και συνήθεις βαρομετρικές συνθήκες, η όσον το δυνατόν διεξοδικότερη γνώση της γεωμορφολογίας, η γνώση των καταφυγίων, η ασφαλής  γνώση των ευκόλων και των επικινδύνων περασμάτων κλπ. είναι τα πλέον σημαντικά πράγματα.

Πρόκειται όμως για πολύπλοκα πράγματα, όχι απλά.

 

H0056-L03013841_phixr

 

Το απλοϊκό από την άλλη είναι η “έκπτωση” του απλού. Για την ακρίβεια, όταν μια διαπίστωση ιδιοποιείται ή σφετερίζεται το εννοιoλογικό βεληνεκές που ενέχουν τα universalia.

Για παράδειγμα: “ο άνθρωπος έχει δύο μάτια” είναι καθολική και μαζί απλή αλήθεια.  Όταν όμως πει κανείς “όλοι οι άνθρωποι έχουν δύο μάτια”, τότε αυτό, από θεωρητική άποψη είναι μια απλοϊκή διαπίστωση στο βαθμό που παραβλέπει τους μονόφθαλμους και τους ανόφθαλμους εξ ατυχήματος ή ασθενείας, και ανάγει ψευδώς ή λαθραία την καθολική  δυνατότητα που εντοπίζεται σε ένα universales σε γενικευμένη εμπειρική διαπίστωση.

Το απλοποιημένο από την άλλη δεν ταυτίζεται με το απλοϊκό. Επειδή το δεύτερο προκύπτει από την έκπτωση ή την αυθαίρετη εμπειριοκρατία του απλού, ενώ το απλοποιημένο προκύπτει από την έκπτωση του πολύπλοκου.

Η απλοποίηση προκύπτει συνήθως ως ανάγκη για την εξοικονόμηση νοητικών δυνάμεων στο βαθμό που η επιτέλεσή της μπορεί να είναι νόμιμη σε ασφαλή πλαίσια, αλλά προκύπτει ακόμα και από απλή φυγοπονία, αμάθεια, επιθυμία παραπλάνησης ή διαστρέβλωσης.

Όμως η ζωή γενικά θα έλεγε κανείς πως δεν είναι απλή αλλά πολύπλοκη.

 

4787b71a36f1590da4ae930943bf1db9

 

Η ζωή είναι ένα φαινόμενο που συμπλέκει περίπλοκες τροχιές αιτιοτήτων μεταξύ τους. Αν επιθυμούσαμε να ανάγουμε το όλο αυτό φαινόμενο στις πλέον στοιχειώδεις αιτιότητές του (π.χ. το γνωστό κλισέ “οι απλές, μικρές χαρές και τα απλά πράγματα”), τότε μπορεί μεν να απαλλασσόμασταν από το βάσανο της περιπλοκότητας, αλλά το τίμημα κατά πάσα πιθανότητα θα ήταν η αποβλάκωσή μας σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα.

Κακά τα ψέμματα, ο νους δεν γυμνάζεται και δεν αναπτύσσεται με τα απλά αλλά με τα πολύπλοκα. Για παράδειγμα το σκάκι είναι ένα εξαιρετικά πολύπλοκο παιγνίδι, ιδωμένο στην ολότητά του και αναφορικά με τους υπολογισμούς και την δύναμη φαντασίας που πρέπει να εξαπολύσει ο παίκτης σε κάθε στιγμή της παρτίδας.

Το τάβλι από την άλλη είναι πολύ “απλό” (συγκρινόμενο με το σκάκι αλλά και από μόνο του). Όμως τίποτε δεν θα μπορούσε να μας πείσει ότι οι ταβλαδόροι ενέχουν κάποια ξεχωριστή νοητική ικανότητα (για να μην πούμε το αντίθετο!). Από την άλλη, είναι σχεδόν αδύνατον να βρείτε συστηματικό σκακιστή που να μην είναι εξαιρετικά αναπτυγμένος από νοητική άποψη σε βαθμό ασυνήθιστο για τα μέσα εμπειρικά δεδομένα της καθημερινής ζωής.

 

 

Ακόμα, η ποιοτική τέχνη ήταν ή φαινόταν πάντα πιο “πολύπλοκη” σε σχέση με τις ελαφρότερες μορφές τέχνης. Για παράδειγμα η Ιλιάδα και η Οδύσσεια του Ομήρου, η Θεία Κωμωδία του Dante είναι εξαιρετικά πολύπλοκα ποιητικά αφηγήματα.  Σε νεώτερες εποχές, οι ποιήσεις των Coleridge, Pound, Celan, για να αναφέρουμε ελάχιστα παραδείγματα μειζόνων ποιητών, κάθε άλλο παρά ως “απλές” θα μπορούσε κανείς να τις χαρακτηρίσει.  Ακόμα, και για να έλθουμε στα της χώρας μας, δεν θα υπήρχε λόγος να θεωρήσουμε την απλή ποίηση του Σούτσου, του Βαλαωρίτη, ή ακόμα μεταγενέστερα την ποίηση του Δροσίνη και του Παπαντωνίου, πιο σημαντικές από την ποίηση του Σολωμού, του Κάλβου, του Παπατσώνη κ.ά. που σαφώς υπερέχουν σε πολλαπλότερες, πλουσιότερες και ουσιαστικότερες νοηματολογικές συμπροσαρτήσεις εννοιών, μεταφορών και ευρημάτων κατά μήκος των ποιητικών εκτυλίξεών τους.

Ας θυμηθούμε εδώ, άλλωστε, την κατ’ Αριστοτέλη διαφοροποίηση του “απλού” από τον “σύνθετο” μύθο στην εξέλιξη της τραγωδίας.

Ο κόσμος είναι πολύπλοκος. Η ποίηση ως προσπάθεια απόδοσης και ανάδειξης ενός υπαρκτού κόσμου ή οραματισμού και πρόρρησης ενός κόσμου μη ορατού ή/και μελλουμένου, στο βαθμό που θέλει να σέβεται τις πιο αναπτυγμένες νοητικές επιδιώξεις του αναγνώστη και να είναι όσον το δυνατόν πραγματιστικότερη στις επιδιώξεις και σχεδιασμούς της, δεν μπορεί παρά να είναι ή να φαίνεται “πολυπλοκότερη” συγκριτικά με άλλες πιο φθηνές ποιήσεις.

Κατά συνέπεια απλό και πολύπλοκο λοιπόν, δεν είναι προτιμήσεις ούτε επιλογές, ακόμα περισσότερο δεν θα μπορούσαν να είναι “βίτσια”, αλλά αναγκαιότητες κάθε φορά.

Αφαιρούμε και ξανά αφαιρούμε (με την φιλοσοφική έννοια) συνεχώς για να καταλήξουμε στην απλότητα των universalium, από την ανάγκη εκείνη που υπαγορεύει να συνοψίσουμε εν είδει “κώδικος” τα πιο ασφαλή εδάφη πάνω στα οποία όμως πρόκειται να υψωθούν οι νέες κατά πολύ περιπλοκότερες έννοιες που θα μας επιτρέψουν να αντιμετωπίσουμε αυτές ακριβώς τις εξ ίσου περίπλοκες αιτιότητες της ζωής.

Σε αυτό το δεύτερο δεν είναι ζητούμενο το “απλό” στο βαθμό που οποιαδήποτε μερική εξειδίκευση και ανάλυση κατ’ ανάγκην θα συνδυάζει περισσότερες από μία αιτιότητες μεταξύ τους, αλλά το απέριττο.

Απλό και απέριττο δεν ταυτίζονται μεταξύ τους, πρόκειται για διαφορετικά πράγματα. Το πολύπλοκο οφείλει να είναι απέριττο, όχι (εκβιαστικά) απλό.

 

ca5cd919dd7ef7753d174c1fdb2de887

 

Περαιτέρω, εκείνη η νοητική φυγοπονία που ταυτίζει το “πολύπλοκο” με το “μπερδεμένο” είναι ίδιον των ευδιακρίτως αντιθεωρητικών εποχών ή χωρών ή και των δύο μαζί. Πάνω απ’ όλα όμως …μπερδεύει δύο διαφορετικά πράγματα. Το προσλαμβανόμενο με την πρόσληψή του. Όμως αυτά τα δύο δεν ταυτίζονται και αλλοίμονο αν ταυτίζονταν.

“Μπερδεμένο” (και δεν μιλάμε για το “σκοπίμως” τέτοιο) καλείται οποιοδήποτε σύμπλεγμα αιτιοτήτων που μέσα από την ατελή ή αδύναμη διαδικασία πρόσληψης του δεν έχει αποκαλυφθεί και διευκρινιστεί μέσα στην όλη πολυπλοκότητά του.  Στο βαθμό που κάτι τέτοιο όμως είναι ζητούμενο, τότε η “σαφήνεια” και το “απέριττο”  είναι αναγκαία προ-ζητούμενα και όχι η ερμηνευτική απλοποίηση και παραμόρφωση της πολυπλοκότητας.

 

New Picture 141_thumb[2]

 

Η σανσκριτική γλώσσα, για παράδειγμα, είναι πολύπλοκη γλώσσα, αλλά θα ήταν παράλογο να την αποκαλέσει κανείς “μπερδεμένη”.  Δεν υπάρχει τίποτε στον κόσμο που να είναι μπερδεμένο όσον πολύπλοκο και αν είναι. Μπερδεμένη μπορεί να είναι μόνον η νόηση του ανθρώπου. Και αυτή ευθύνεται ακόμα για τους απερίγραπτους βερμπαλισμούς, κενολογίες και “αυτομπερδεψούρες” που εντοπίζονται σε περιστασιακούς ή μονιμότερους στοχαστές της κακιάς ώρας οι οποίοι κατά τα άλλα σκίζουν τα ιμάτιά τους υπέρ του “απλού” προκειμένου να κολακέψουν την μέση και συγχυσμένη επ’ αυτών των θεμάτων συνείδηση.

Και εδώ εντοπίζεται, ακόμα, το μέγα μυστικό για την απερίγραπτη σύγχυση που επικρατεί στο θέμα, ιδιαίτερα στην χώρα μας: δεν κατανοείται πως ακόμα και το “απλό”-“πολύπλοκο” δεν είναι ίδιο για όλους τους ανθρώπους. Διαφοροποιείται σημαντικά ως προς το τι μπορεί να θεωρηθεί απλό ή πολύπλοκο τόσον από ποσοτική όσον και από ποιοτική άποψη. Ό,τι φαίνεται απλό σε έναν μπορεί να φαντάζει πολύπλοκο σε κάποιον άλλον (ποιοτική διαφοροποίηση). Κάτι συγκεκριμένα που μπορεί να είναι περισσότερον πολύπλοκο για κάποιον μπορεί να είναι λιγότερο πολύπλοκο για άλλον (ποσοτική διαφοροποίηση).

Ο φασισμός εκείνος που προτάσσει πως ΟΛΟΙ οι άνθρωποι ανεξαιρέτως εκλαμβάνουν ως “απλά” και “πολύπλοκα” τα ίδια, ορισμένα πράγματα κάθε φορά , δεν είναι μόνον εξωπραγματικός, γελοίος και εξαιρετικά συμπλεγματικός, αλλά πάνω απ’ όλα, και πιθανώς, η πλέον εφιαλτική απολυταρχική πρόθεση που εμφανίστηκε ποτέ και υφίσταται έως σήμερα στον κόσμο.

 

article-2323867-19C23568000005DC-371_964x495

 

Είναι όμως η ανθρωπότητα έτσι. Ανόμοια, άνιση, εξαιρετικά διαφοροποιημένη από ποιοτική άποψη.

Επομένως, είτε κάποιοι θα πρέπει να δεχθούν πως δεν είναι όλα ίσα μεταξύ τους (αυτό φυσικά δεν σημαίνει πως οι άνθρωποι δεν πρέπει να έχουν ίσα δικαιώματα) , είτε πολύ “απλά” και στο βαθμό που έτσι κι αλλιώς αδυνατούν να αποκτήσουν εξουσία και να γίνουν ντόπιοι δικτάτορες ώστε να κόψουν όσα περισσότερα κεφάλια μπορούν για να τα “εξισώσουν”, να καταλήξουν αναπόφευκτα στο τρελλάδικο.

Και είναι αμφίβολο αν μέσα από την τρέλλα θα μάθουν ποτέ τι είναι “απλό” και “πολύπλοκο”.

 

 

Advertisements